• Johann Grünbauer met zijn dossier van de geheime dienst.

    Truus Oudendijk

Elk jaar een herdenking: 'Tijd voor een monument voor Srebrenica'

DE RONDE VENEN Zijn verhaal is als een avonturenroman. In zijn jonge jaren reist Johann Grünbauer regelmatig naar Tsjechië en dat heeft verstrekkende gevolgen. Johann is een gepensioneerd staalfabrikant, noemt zichzelf een Tsjechofiel en is een bevlogen verteller. Waar vindt die betrokkenheid met Oost-Europa zijn oorsprong?

"Als jongen van een jaar of 25, was ik in Engeland en bezocht een conferentie waar veel Tsjechen waren. Toen de Praagse Lente in 1968 wreed verstoord werd door de inval van de Russen, was er voor hen de keuze: politiek asiel aanvragen in Engeland of teruggaan naar het vaderland. In beide gevallen was dat eenrichtingverkeer. Het betekende óf niet meer terug naar Tsjechië, óf er niet meer vandaan kunnen. Voor 1968 was Tsjechië een redelijk liberaal land, maar na de inval werd het een van de meest treurige communistische staten in Oost Europa, waar weinig positiefs gebeurde. Toch kozen verschillende van hen (inmiddels mijn vrienden) er voor om terug te gaan en ik ben ze in de jaren daarna op gaan zoeken."

Tijdens mijn bezoek werd ik achtervolgd, een heel onvrij gevoel.Dat gaf geen problemen? "In eerste instantie niet, ik kwam zonder problemen het land in. Maar mijn vrienden waren vanwege hun politieke voorkeur gekenmerkt als dissidenten. Ze waren betrokken bij Charta 77, een mensenrechtenbeweging en een van de grondleggers was Václav Havel die later president is geworden. Ik heb hem en meerdere leden van Charta 77 ontmoet. Maar vanwege die contacten kreeg ik wel de geheime dienst achter mij aan. Tijdens mijn bezoek werd ik achtervolgd, de ingang van de flat van mijn vrienden werd 24 uur per dag gemonitord en in de straat stonden drie auto's op een rij klaar om mij te volgen. Een heel onvrij gevoel. In Nederland heb ik mijn bezoeken altijd gemeld bij de BVD (nu AIVD) Iedere keer als ik Tsjechië weer verliet werd ik aan de grens door de geheime dienst uitgebreid verhoord. Uiteindelijk resulteerde dat in een verzoek om als een soort dubbelspion te fungeren. Dat heb ik geweigerd."

Van op bezoek gaan was geen sprake meer neem ik aan? "Nee, ik mocht Tsjechië niet meer in. Alleen telefonisch contact was nog mogelijk. In die tijd was ik bezig met de opbouw van mijn gezin en mijn carrière en is het contact verwaterd. Na de val van de Muur veranderde het politieke klimaat, werd Havel president en bekleedden mijn vrienden ministersposten. Ik was weer van harte welkom, maar tijdens mijn bezoek hadden ze geen tijd voor me. Dat was wel een teleurstellende ervaring en van 1989 tot 2005 is er van contact nauwelijks sprake geweest, Ik ben wel in Tsjechië een staalbedrijf begonnen en heb een groot netwerk opgebouwd. In 2005 hoorde ik dat dossiers van vreemdelingen die met de geheime dienst in aanraking waren gekomen, ter inzage lagen. Dat dossier heb ik opgevraagd. Het is nu in mijn bezit en daar ben ik best trots op. Alle verhoorverslagen staan er in. Toen ik het kreeg heb ik mijn vrienden weer opgezocht. Inmiddels waren ze ook teleurgesteld en een beetje bij zinnen gekomen. Ik heb nu weer de leukste contacten. Onder andere met iemand die een platform wilde oprichten om de communistische misdaden in heel Oost-Europa niet te laten vergeten."

En daar ben jij bij betrokken? "Ja, ik ben voorzitter van SGTRS (stichting geschiedenis totalitaire regimes en hun slachtoffers) SGTRS is betrokken bij dit inmiddels opgerichte platform. Een gevoelige snaar in Nederland is de val van Srebrenica. Er wordt heel veel gesproken over de rol van Dutchbat, maar over de Bosniakken die hier wonen, hoor je niet veel. Die mensen zijn gevlucht en in Nederland komen wonen nadat hun familie is uitgemoord. Mensen die weer terug moeten of terug willen, kunnen dat niet, omdat Srebrenica een enclave is waar omheen Serviërs wonen; en dat zijn niet hun vrienden. Met die Bosniërs heb ik contact."

Ik vind dat het wel eens tijd voor een Srebrenica-monument.Wat kun je voor hen betekenen? "Dit jaar is het 25 jaar geleden dat de genocide heeft plaats gevonden. Elk jaar organiseren we op 11 juli een herdenking, met verschillende sprekers, in Den Haag ter nagedachtenis van de slachtoffers van Srebrenica. De oprichting van een Dutchbat museum in Srebrenica is een gezamenlijk project van Pax, Kamp Westerbork en de Nederlandse Ambassade. Bizarre bijkomstigheid is dat de in Nederland wonende Bosniërs totaal niet in dit project zijn gekend. Zij hebben slechts twee dagen voor de opening een uitnodiging gekregen om de opening mee te maken. Er is de nodige kritiek op dat museum. We hebben nu een werkgroep opgericht waarin we samen met Bosniërs en ook Dutchbat een monument in Nederland willen oprichten ter nagedachtenis aan Srebrenica. Ik vind dat het daar wel eens tijd voor is."

Wie nodig je uit voor het volgende gesprek? "Klaas Winters, hij is oud-directeur bij Aircraft Fuel Supply op Schiphol en is actief in de Westerkerk in Amsterdam. Ik vraag mij af waarom hij voor Amsterdam heeft gekozen."

Truus Oudendijk